از بین تمام کتابهای فرانسویای که در طول قرن گذشته نوشته شدهاند، شازده کوچولو، اثر آنتوان دو سنت اگزوپری، قطعاً و بدون هیچ شکی، یکی از محبوبترین کتابها در بیشتر نقاط دنیاست. اما نکتهی عجیب ماجرا این است که معانی نهفته در کتاب (هدف، مقصود و ریشههای آن) حتی هفتادوپنج سال پس از نگارش هم برای خیلیها شفاف نیست! با نگاهی به نخستین نقدهای پس از انتشار کتاب، متوجه میشویم که شازده کوچولو، آنچنان هم به عنوان یک اثر خوب و مثال زدنی مورد استقبال قرار نگرفته بود. هر چند این داستان توانست خوانندگان خود را متحیر و شگفتزده کند؛ اما از بین منتقدان اولیه، فقط پی.ال.تراورس (P.L. Travers) ابعاد معنایی و اهمیت واقعی آن را درک کرده بود.
البته با گذشت زمان، رای خوانندگان، نتیجه را تغییر داد: یک اثر کلاسیک، یک اثر کلاسیک است. نتیجه تغییر کرد اما موضوع نه! یعنی هنوز هم ریشههای کتاب و مضامین اصلی آن در هالهای از ابهام قرار داشت! چندی پیش نمایشگاه گستردهای از آثار اگزوپری در کتابخانه و موزهی Morgan برگزار شد. به همین مناسبت، شازده کوچولو دوباره در کانون توجهات قرار گرفت! واضح است که پس از گذشت این همه سال، هنوز هم سوال اصلی، بدون تغییر باقی مانده است: شازده کوچولو دقیقاً دربارهی چیست؟
همه با استخوانبندی این داستان آشنا هستند: یک هوانورد در صحرا سقوط میکند، ولی هنوز شانسی برای بقا دارد. این هوانورد بدشانس، به ناگاه با یک جوان عجیب و غریب مواجه میشود. نه میتوان گفت او مردی بالغ است؛ و نه میتوان ادعا کرد که پسری جوان در مقابل هوانورد ظاهر شده. در طول داستان، روشن میشود که این فرد در یک سیارهی دوردست زندگی میکرده است که غیر از او فقط یک گل سرخ ساکنش بوده است. غریبهای که علاقهی بیحدش به گل سرخ را دلیل اصلی سفر طولانیش عنوان میکند. ماحصل این سفر، تا لحظهی آشنا شدن با هوانورد، دیدار با یک روباه خردمند، یک فرشتهی مرگ و یک مار بود!
سالها طول کشید -و خیلیها این کتاب را خواندند- تا خوانندگان بتوانند درک کنند که این کتاب، روایتگر یک داستان جنگی است. نه یک تمثیل جنگی؛ بلکه یک افسانه از جنگ. از میان احساسات اصلی نهفته در سطر سطر کتاب، میتوان به درگیری، انزوا، ترس و عدم اطمینان اشاره کرد. صد البته که این احساسات ناخوشایند، با کمک عشق و سخن گفتن کاهش مییابند. شازده کوچولو به معنای واقعی کلمه، یک داستان جنگی است. همه چیز با شکست عجیب فرانسه، تجربهی ویشی و اشغال ارتباط دارد. حس شرم و آشفتگی پس از ویرانی، اگزوپری را بر آن داشت که ایدههای انتزاعی را در برابر عشقهای خاص قرار دهد و یک افسانه خلق کند! این کار او را شاید بتوان یک هماهنگی ناخودآگاه با تجربیاتِ پس از جنگ دیگر شاعران و نویسندگان دانست. در این زمینه میتوان به جی دی سالینجر اشاره کرد. کسی که کتاب تقدیم به ازمه با عشق و نکبت را نوشت!
حالا دیگر به لطف زندگینامهی درجه یکی که Stacy Schiff نوشته است، از شرایط و چگونگی به تحریر درآمدن شازده کوچولو خبر داریم! ما دیگر میدانیم که اگزوپری از اروپا فرار و خود را به یک تبعید ناخواسته و ناخوشایند در آمریکای شمالی محکوم کرد. او این فرانسویترینِ افسانهها را در منهتن و لانگ آیلند نوشت. جالب است بدانید که فضای کویری کتاب، الهام گرفته از تجربهی اگزوپریِ خلبان در سال 1935 میلادی است. او در آن دوران، تقریباً یک هفتهای را در بیابان عربستان گیر افتاده بود. میتوانید بازتاب خاطرات او از تنهایی بیکران، توهمات، ترس از مرگ قریبالوقوع و زیبایی پوشانندهی کویر را در صفحه صفحهی کتاب مشاهده کنید!
