سامانه وبلاگ کتاب ادز

حالا شب هزار و یکم است؛ عمر پادشاهی ضحاک به سر رسیده اما سپیده سر نزده. ضحاک در بند است و یارانِ پرزورش هر بار می‌خواهند با دغلی تازه غل و زنجیر‌های کهنهٔ او را از پایش باز ‌کنند اما «اَرنَواز»* و «شهرناز»* همیشه ضحاک و یارانش را بر سر جایشان می‌نشانند. آن‌ها با زندان‌بانیِ ستمکارْ مغزهایی را نجات می‌دهند که هر کدامشان خوراک یک شبهٔ مارهای ضحاک است. این بار، ارنواز و شهرناز به نقش‌آفرینی «فریدون» تن نمی‌دهند و وجودشان را در پسران و قصه‌ها خلاصه نمی‌کنند. آن‌ها دیگر قصه‌گوهایی نیستند که به خوابِ کوتاهِ خون‌ریز قانع باشند، آن‌ها جهانی نو ساختند که مردسالاری و نابرابری در آن به‌زنجیر است و باید به‌زنجیر بماند.

۸ مارس سالگرد روزی است که صدای به زنجیرکشیده شدن ضحاکِ مردسالاری به گوش رسید. هر سال باید به یاد بیاوریم که ضحاک به‌زنجیر است اما نمرده! او به‌زنجیر است اما یارانش امتداد دست و پایش هستند و همین است که این نبرد را دائمی می‌کند. ضحاک نمرده و اگر او دوباره بر جهان شهریار شود، روزگار زنان و مردان هم تباه می‌شود. این چشم‌اندازِ مشترکِ وهم‌انگیز است که آدم‌ها را فارغ از جنسیت و ملیت کنار هم و در زیر پرچمی قرار می‌دهد که هر روز به شیوه‌ای پایین کشیده می‌شود: گاهی به ضرب و زور و گاهی با خنده و مسخرگی. جنبش‌ زنان پرچمی است که برافراشته بودنشْ نشانه‌ٔ به زنجیر ماندن ضحاک است و آن روزی که ضحاک بر جهان شهریار شود، دیگر اثری از این پرچم نمی‌ماند.

*ارنواز و شهرناز دو دختر جمشید بودند. ضحاک جمشید را اره کرد و آن دو را به زنی گرفت. آنان به فریدون خیرمقدم گفتند و بعدتر با او ازدواج کردند و سه پسر به‌دنیا آوردند: ایرج و سلم و تور. بهرام بیضایی در نمایشنامه شب هزارو یکم روایتی جدید از ضحاک و زنانش را اصل قرار می‌دهد که شهرناز و ارنواز در آن حضوری پررنگ‌تر از شاهنامه دارند. در نگارش مقدمهٔ این مطلب وامدار روایت بیضایی هستیم.

جنبش زنان؛ داستانی زیر تیغ

تاریخ جنبش زنان تاریخ کسانی است که زیر تیغ سخن گفتند و می‌گویند. این سخن‌ها از حق تحصیل و حق رأی شروع شد و هنوز هم ادامه دارد. در برخی از نقاط که دستان یاران ضحاک درازتر است حقوق اولیه زنان هنوز هم آشکارا نقض می‌شود اما در بخش‌های دیگر جهان، یاران ضحاک با چراغ آمده‌اند و حقوق زنان را گزیده‌تر می‌برند: آن‌ها در همان حالی که دم از زنان می‌زنند، تبعیض‌ها را پنهان می‌کنند و زنان را به سکوت می‌کشانند تا در بر همان چارچوب دستمزدهای نابرابر و آزارگری بچرخد. آنان رسانه‌ها و تبلیغات را در اختیار دارند و می‌دانند چگونه هیاهو به راه بیاندازند تا صدای زنان در این میانه گم و پنهان شود و منافع خودشان را به عنوان مسائل زنان جا بزنند و در بازار مکاره بفروشند.

ماریو بارگاس یوسا روزنامه‌نگار است، نویسنده‌است، جایزه نوبل را به دست آورده‌ اما در پیش‌بینی کارش خوب نیست. او وقتی به عراق سفر کرد که ارتش آمریکا تازه‌نفس بود و مردم عراق به آینده خوش‌بین بودند.

کتاب «یادداشت‌های عراق» مجموع گزارش‌های بازدید او از همان روزهای عراق است. آن وقت‌ها صدام سقوط کرده‌بود و آمریکایی‌ها معتقد بودند ساخت دولتی دموکرات که همه گروه‌ها در آن سهمی داشته‌باشند آسان است و آمدن داعش تخیلی دور از ذهن به نظر می‌رسید.

بارگاس یوسا از طرفدارن سرسخت حمله به عراق بوده و هست. این را همان اول کتاب به صراحت بیان می‌کند.

«جنگ عراق گسترده‌تر و فراتر از مرزهای بین‌النهرین است. این جنگ تفاوت میان ایالات‌متحده ‌امریکا و متحدان قدیمی‌اش، مانند فرانسه و آلمان را آشکار و تشدید کرده‌است و با مشروعیت بخشیدن به یک «آمریکا ستیزی» جدید، آن هم با حال و هوا و هاله‌ای از ضدیت با استعمار، نفرتی جهانی نسبت به آمریکا برانگیخته است. نفرتی که در آن دلتنگان فاشیسم و کمونیسم با ملی‌گرایان، سوسیال دموکرات‌ها و مخالفان جهانی‌سازی همراه می‌شوند.»

خوزه ساراماگو سال ۱۹۵۳ دست‌نوشته کتاب «روشنایی» را برای ناشر فرستاد. اما هیچ وقت جوابی از جانب آنها نشنید. این بی‌توجهی به اثر، نویسنده جوان را وارد برهه‌ای از سکوت کرد.

همسرش روایت می‌کند که او هرگز دست‌نوشته را بازخوانی نکرد. فقط گفت که «تا وقتی که زنده‌ام چاپ نخواهد شد.» اما او هرگز در مورد اینکه بعد از مرگش با این دست‌نوشته‌ چکار کنند حرفی نزد.

ساراماگو سال ۱۹۹۸ نوبل ادبیات را به دست آورد. او ژوئن سال ۲۰۱۰ در سن ۸۷ سالگی، صبح یک روز جمعه، وقتی مشغول صبحانه خوردن و گفت‌وگو با همسرش و پیلار دل‌ریو، مترجم آثارش بود درگذشت. روشنایی که عنوان رمان گمشده ساراماگو را دریافت کرده‌بود، اکتبر سال ۲۰۱۱ منتشر شد.

مثل دیگر آثار ساراماگو «روشنایی» نیز داستان آدم‌هاست. گروهی از آدم‌ها با پیشینه و خواسته‌های مختلف در زمانی یکسان گرد هم می‌آیند. داستان در لیسبون سال‌های ۱۹۵۰ در یک ساختمان ۶ طبقه با پانزده ساکن آن جریان دارد. ساکنین اغلب قشر کارمند و کارگر جامعه آن زمان را تشکیل می‌دهند و که روزگار سخت و شکننده‌ای را باید مدیریت کنند. سیلوستر و ماریانا نیز زوج دیگری در ساختمان هستند که مشکل اقتصادی جدی دارند. آنها قصد دارند بخشی از خانه را مردی مجرد اجاره دهند. به این ترتیب ابل نیز به ساکنین ساختمان اضافه می‌شود و داستان سمت و سوی پیچیده‌تری به خود می‌گیرد. از آنجا که ابل، مرد جوان کتاب نزدیک به ۳۰ سال سن دارد، می‌توان آن را شمایلی از خود ساراماگو در اوایل نویسندگی دانست که در کتاب گنجانده شده‌است.

پاریس در روزهای سیاه جنگ جهانی دومْ هنوز هم مثل همیشه پر زرق و برق و درخشان بود. البته برای همه این‌طور نبود اما آنانی که چرخِ صنعت مد را می‌چرخاندند چندان در سیاهی روزهای جنگ باقی نماندند. آن‌ها رنگ‌های براق و تازه خودشان را به دنیا می‌فروختند و با سیاهی روزها وارد معامله می‌شدند. آن‌ها با لباس‌ها و طراحی‌هایشان دنیای باشکوهی را می‌ساختند که هنوز ساخته نشده بود. آن‌ها «کیمیاگران» زمانهٔ خودشان بودند که هنوز هم طعم جادوگری‌هایشان چشیده می‌شود؛ «کوکو شنل» و «السا اسکیاپارلی» ستارگان آن روزها بودند که مرزهای صنعت مد را جابه‌جا کردند و هنوز هم می‌درخشند.

کتاب آخرین کلکسیون رمانی است خوش‌خوان از مواجههٔ دو طراح مد که شجاعتْ تنها وجه اشتراکشان بود. کوکو شنل و السا اسکیاپارلی دو زن قدرتمند دنیای مد بودند اما راهشان یکی نبود. یکی از یتیم‌خانه‌ای و دیگری از رم آمده بود و با هم به دنیای مد رسیده بودند اما با هم سر سازگاری نداشتند.

آن‌ها هر دو درگیر مثلث مد و سیاست و عشق بودند اما در هر چیزی که به این سه ضلع زندگی‌ مربوط می‌شد، مقابل هم قرار می‌گرفتند. مثلاً طرح‌های شنل کلاسیک و کاربردی بود اما اسکیاپارلی آن‌ها را مسخره می‌کرد و خودش طرح‌هایی سوررئال و کاملاً جدید به پاریسی‌ها نشان می‌داد:

«..به اسکایپ بگو کلکسیون بعدی من باعث می‌شه همه اون رو فراموش کنن. اون هم ممکنه به رم برگرده.»

طه حسین در کودکی چشمانش درد می‌گیرد. او را پیش سلمانی روستایشان می‌برند. درمان چشم، کار را خراب‌تر می‌کند و طه حسین در کودکی بینایی‌اش را از دست می‌دهد و آخرین تصویر به جا مانده از دنیای بینایی برایش تصویر پرچین خانه‌شان است:

تنها دو چیز برای طه حسین باقی ‌ماند: شنوایی حساس و قوی و حافظه‌ای فوق‌العاده. همین‌ها به او کمک کردند تا در قرن بیستم به درجاتی از علم برسد که لقب سالار ادبیات عرب (عمید الادب العربی) را به دست بیاورد.

طه حسین هفتمین فرزند از سیزده اولاد پدرش و پنجمین فرزند از یازده خواهر و برادر ناتنی‌اش بود. در کودکی می‌دانست و حس می‌کرد که مقامی خاص در میان خواهر و برادرهایش دارد اما نمی‌دانست. تا به مرور متوجه شد این توجه خاص را مدیون ناتوانی‌اش در دیدن است.

«در اندک زمانی اندوهی بی‌پایان و عمیق جایگزین این خشم و خروش شد. این اندوه برای آن بود که وی دریافته‌بود، برادرانش از چیزهایی تعریف می‌کنند که او از آنها بی‌خبر است. خلاصه دانست که آنان چیزهایی را می‌بینند که او از دیدن آنها محروم است.»