سال ۱۳۹۹ به شهادت کتاب‌ها

اگر قرار باشد روح هر سال را احضار کنیم تا زخم‌ها و کجی‌ها و زشتی‌هایش را ببینیم، باید آن را از تاریخ‌نویس‌ها سراغ بگیریم. آن‌ها روایتگر خوب و بد زمانه‌اند اما همیشه هم صادق نیستند، باید زمان بگذرد تا عیار هر کدامشان روشن شود و بفهمیم واقعاً روح زمانه را درک کرده‌اند یا از آن جا مانده‌اند.

باید در جواب خیلی از صداهای بلند و پرشنونده‌ای که مدعی ثبت تاریخ هستند همان جمله‌ای را بگوییم که بیهقی از شنیدنش نگران بود: «شرم باید این پیر را!»حتماً صداهای دیگری هم ضبط شده است و شاید با تاخیر به گوشمان برسد، اما آن‌چه فعلاً  به دستمان می‌رسد تا به یاریش روح سال ۱۳۹۹ را احضار کنیم، تولیدات فرهنگی امسال است. جنجال‌های بازار نشر و کتاب‌هایی که هر سال چاپ می‌شوند، شبیه همان سکه جامانده در محوطه‌ای تاریخی است؛ یعنی می‌توانیم آن را از زوایای مختلف نگاه کنیم و بگوییم در این سال مردم چگونه فکر می‌کردند و دل‌نگران چه چیزهایی بودند.

بعضی از کتاب‌های جنجالی امسال کتاب‌های مهمی بودند و بعضی دیگر نبودند، اما حالا اهمیت این کتاب‌ها را از منظری دیگری نگاه کرده‌ایم و با آن‌ها نبض جامعه و فرهنگ را گرفته‌ایم.

۱)آیشمن در اورشلیم

«ابتذال شر» اصطلاحی است که هانا آرنت آن را به‌کار گرفت و اولین بار در ایران از زبان عزت‌الله فولادوند شنیده شد. او کتاب‌های «خشونت» و «انقلاب» آرنت را در سال‌های ۱۳۵۸ و ۱۳۶۰ منتشر کرد و با وجود آن‌که این کتاب‌ها به پرسش‌های همان زمان پاسخ می‌دادند، چندان دیده و خوانده نشدند. شاید چون مخاطبان بالقوه‌اش آن‌قدر درگیر زندگی عملی بودند که فرصت خواندن را از دست دادند.

این کتاب‌ها با تاخیری چند ساله و در زمانه‌ای که کنشگری طبقه متوسط ایرانی از همیشه کم‌تر بود، پرخواننده و محبوب شدند. در چند سال گذشته، کتاب‌های آرنت از سوی بلاگرهای اینستاگرامی معرفی می‌شدند و به چاپ‌های متعدد می‌رسیدند و شمایل آرنت روی جلد بعضی روزنامه‌ها و مجلات ظاهر می‌شد. پرسش اصلی آرنت یعنی نسبت میان اخلاق و سیاست چیزی بود که در بحث‌های مختلف و با زبان‌های گوناگون طرح می‌شد. بنابراین، چندان عجیب نبود که در چنین حال و هوایی کتاب «آیشمن در اورشلیم» با عنوان فرعی «گزارشی در باب ابتذال شر» به فارسی ترجمه شود.

این کتاب با تاخیری ۶۰ ساله به دست خوانندگان فارسی زبان رسید و همزمان سه ناشر آن را چاپ کردند: یکی در افغانستان و دو ناشر دیگر در ایران. یکی از این ناشرها هنوز کتاب را روانه بازار نکرده است اما همزمان با رقیب دیگرش شروع به تبلیغات کرد.

عزت‌الله فولادوند عمرش به دنیا نبود تا ببیند «آیشمن در اورشلیم» سرنوشتی متفاوت با دیگر کتاب‌های آرنت پیدا کرد و در مدتی کوتاه پرفروش شد. معرفی و نقد این کتابْ سر از پادکست‌ها و مجلات و روزنامه‌های حقیقی و مجازی درآورد و دفعات چاپ آن جنجالی شد. از نگاه برخی این اقبال ناگهانی به آرنت حاصل عوامانه شدن هانا آرنت است و همین هم باعث شده تا این کتاب در کنار کتاب‌هایی مانند ملت عشق در فهرست پرفروش‌های کتابفروشی‌ها قرار بگیرد.

۲)اسلام‌گرایی

اسلام‌گرایی پدیده‌ تازه‌ و ناآشنایی نیست اما آغاز آن چیزی که «مذاکرات صلح» نام گرفت، برای بسیار تعجب‌آور بود. در آن روزهایی که رهبران طالبان با مقامات آمریکا مذاکره می‌کردند و رو به دوربین‌ها لبخند می‌زدند، کتاب اسلام گرایی منتشر شد. زمانی که این کتاب منتشر شد، مذاکره وزارت خارجه ایران با طالبان دیگر شایعه‌ای تایید نشده نبود بلکه خبری عادی و روزمره بود.

انتشار این کتاب در همان چند روز اول با استقبال مواجه شد اما پس از مدت کوتاهی مجوز آن لغو نسخه‌های باقی‌مانده‌اش خمیر شده‌اند. ناشر و مترجم توضیحی به خوانندگان و طالبان کتاب ندادند اما می‌توان حدس زد آن‌چه اسباب دردسر شد، صورتبندی کتاب از مسئله اسلام‌گرایی و پیش‌فرض‌های جنجالیش است. زیرا تا آن جایی که می‌دانیم، نولته اسلام‌شناس نیست و حوزهٔ مطالعاتیش فاشیسم بود. با این حال، اومدعی یاقتن شباهتی میان این دو حوزهٔ مطالعاتی متفاوت شد و همین نقطهٔ مشترک او را واداشت تا آخرین سال‌های عمرش را وقف فهمیدن معنای اسلام‌گرایی کند. از نگاه نولته، مقاومت در برابر «کاپیتالیسم» آن چیزی است که اسلام‌گرایی و فاشیسم و بولشوییسم را به هم نزدیک می‌کند. این ادعا در عنوان فرعی کتاب هم مشخص است و عبارت اسلام‌گرایی را این‌گونه تکمیل می‌کند: «سومین جنبش مقاومت رادیکال.»

نولته کتاب اسلام‌گرایی را سال ۲۰۰۹ منتشر کرد، یعنی ۸ سال پس از حمله به برج‌های تجارت جهانی و زمانی که بار دیگر عبارت «فاشیسم اسلامی» از دهان رئیس‌جمهوری آمریکا شنیده شد اما ترجمهٔ آن به فارسی در سال ۱۳۹۹ نشان می‌دهد که این سوالات همچنان باقی است. در آخرین روزهای امسال مهدی تدینی، مترجم کتاب، خبر داده که کتاب «پس از نه ماه رایزنی» بار دیگر مجوز گرفته و «خوش‌بختانه هیچ تغییر و هیچ جرح و تعدیلی بر کتاب اعمال نشده و فقط دو صفحه با عنوان «یادداشت ناشر» به کتاب افزوده شده است.»

۳)پشت پرده کودتا

حساب ما با تاریخ معاصرمان هنوز صاف نشده است. این گذشته هنوز نگذشته و در دعواهای قلمی و جدال‌های خیابانی خودش را نشان می‌دهد. هنوز بر سر نامیدن حوادث ۲۸ مرداد دعوا به راه می‌افتد چون از نظر برخی در این روز کودتایی علیه مردم و مصدق شکل گرفت و از نگاه تعدادی دیگر یک برکناری ساده بود که زیادی بزرگ شد.

پشت پرده کودتا آخرین پژوهشی است که در این مورد منتشر شده است. علی رهنما در آخرین کتاب خواندنی خود به مطالعه شرایط داخلی و خارجی پرداخته است که دولت مصدق را سرنگون کرد. او نمی‌خواهد به مصدق یا دولتش نمره رد یا قبولی بدهد بلکه می‌خواهد واکنش‌های دو طرف این حادثه مهم تاریخی را ارزیابی کند. یک سوی این ارزیابی باید مصدق و یارانش باشد و سوی دیگر آن مخالفانش که از ارتشیان بودند تا چماق‌داران. کتاب در فصلی جداگانه به نقش اوباش و چماق‌دارانی مانند طیب و طاهر حاج‌رضایی پرداخته که یکی از موضوعات جنجالی این سال‌ها بوده است.

۴)عالمگیر

میان آن‌هایی که اسلاوی ژیژک را دست می‌اندازند و او را «دلقک» و «شومن» خطاب می‌کنند با آن‌هایی که او را فیلسوف مهم و تاثیرگذار زمانه ما می‌دانند، نقطه اشتراکی وجود دارد. هر دو گروه معترف هستند که زندگی روزمره منبع اصلی تفکر و فلسفه‌ورزی ژیژک است. امسال زندگی هر روزه مردم جهان تحت تاثیر ویروسی با ویژگی‌های ناآشنا قرار گرفت. ژیژک در چنین شرایطی و تنها چند هفته پس از همه‌گیری ویروس کرونا کتابی کوتاه و ساده منتشر کرد. کتاب ژیژک درست مانند موضوع مورد مطالعه‌اش به سرعت در فضا منتشر شد و به ایران رسید.

خیلی‌ها مشتاق بودند تا کرونا را از نگاه این «فیلسوف» ببینند و ژیژک هم مشتاقان نگاهش را چندان منتظر نگذاشت؛ ۲۰ ژانویه (۳۰ دی) دانشمندان چینی از توان همه‌گیری ویروس کرونا گفتند و ژیژک  ۲۴ مارس (۵ فروردین) راه حلش را با جهان به اشتراک گذاشت. ترجمه فارسی کتاب ژیژک تقریباً به همان سرعت نگارشش صورت گرفت. اولین ترجمه فارسی از کتاب ژیژک با عنوان «عالمگیر» در خرداد امسال به دست مخاطبان فارسی‌زبان رسید و در کم‌تر از چند ماه به چاپ چندم رسید. هنوز از بهار امسال به تابستانش نرسیده بودیم که دو ترجمه دیگر هم وارد بازار شدند؛ «پاندمی» و «هراس جهانی». آخرین ترجمه از کتاب ژیژک هم زمستان امسال با عنوان «پاندمی! کووید-۱۹ جهان را تکان می‌دهد» منتشر شد و احتمالاً دیگر پرونده این کتاب برای همیشه بسته می‌شود.

قفسه‌های کتاب هم از تغییراتی که کرونا ایجاد کرد بی‌نصیب نماندند. امسال چندین کتاب با موضوع کرونا منتشر شد و احتمالاً کتاب‌های دیگری هم در راه است و باید قفسه‌ جداگانه‌ای را به این کتاب‌ها اختصاص بدهیم.

 اگر این موضوع برایتان جالب است، این دو  پیشنهاد را هم ببینید:

۵)اتاقی که در آن اتفاق افتاد

سال ۱۳۹۹ را باید سال انتشار و محبوبیت خاطرات سیاستمداران دانست. کتابخوان‌های ایرانی امسال شاهد چاپ کتاب‌های باراک اوباما و خواهرزاده ترامپ بودند، اما اقبال هیچ‌کدامشان به بلندی کتاب خاطرات جان بولتون نبود. افشاگری مشاور سابق امنیت ملی ترامپ در آمریکا پرفروش شد و در ایران هم قبل از انتخابات جنجالی آمریکا روانه بازار کتاب شد و خوانندگان خاص خودش را پیدا کرد.

بعضی از جنجال‌های و شایعات انتخاباتی از دل همین کتاب درآمده یا دستکم به آن‌ها پرداخته شده بود. احتمالاً مشهورترین آن‌ها اتهامی بود که در همان روزها علیه پسر بایدن مطرح شد. ارتباط با شرکت‌های گاز اوکراینی چیزی بود که در دادگاه بررسی شد اما قبل از این‌ها هم بولتون به این مسئله و واکنش‌های تند و تیز ترامپ اشاره کرده بود.

کتاب اتاقی که در آن اتفاق افتاد در مدت زمان کوتاهی از سوی ۹ ناشر منتشر شد.

۶)خداینامگ و فرهنگ جغرافیای شاهنامه

شاهنامهٔ فردوسی از ابتدا با انگیزه‌های سیاسی نوشته شد و همیشه هم دماسنج اوضاع فکری و سیاسی جامعه ایران بوده است. این کتابْ روزگاری کمک‌دست ملت‌سازان بود و بعد مغضوب امت‌باوران شد اما حالا به نظر می‌رسد همه با آن آشتی کردند. طرفداران ایدهٔ ایرانشهری و سینه‌چاکان امت سازی هر دو به یک‌اندازه دم از ضرورت بازخوانی شاهنامه می‌زنند. یکی زبان فارسی را وامدار شاهنامه می‌داند و دیگری «بنیان‌گذاری ایران اسلامی» را.

دیگر شاهنامه نامهٔ شاهانی که قرار بود نامشان از پهنهٔ هستی محو شود، نیست. حالا مسعود فراستی رو به دوربین‌ها می‌گوید «فردوسی عزیزترین شاعر ایران است.» در همین سال که فردوسی‌خوانی مغلوط فراستی فضای مجازی را پر کرد، دو کتاب مهم در این حوزه چاپ شد؛ یکی خداینامگ و دیگری فرهنگ جغرافیای شاهنامه.

خداینامگ ترجمهٔ کتاب مهم اسلام‌شناس فلاندی درباره فرهنگ شاهنامه‌نویسی و به طور خاص «خداینامگ» است. اگر خداینامگ در دستمان بود، احتمالاً خیلی از سوالاتمان بی‌جواب نمی‌ماند و می‌توانستیم دربارهٔ برخی از وقایع تاریخی دوره ساسانیان یا ارتباط شاهنامه فروسی با منابع مختلف و همینطور سنت تاریخ‌نگاری عربی بیشتر از این‌ها بدانیم.

فرهنگ جغرافیای شاهنامه نیز پژوهشی کم‌نظیر و خواندنی است که اعلام جغرافیایی شاهنامه را براساس نسخه خالقی مطلق جمع‌آوری کرده است. کار مهدی سیدی فرخد از شاهنامه شروع شده است اما به آن ختم نمی‌شود، یعنی اعلام جغرافیایی را شناسایی و تغییرات آن را تا امروز ردیابی کرده است. پژوهشگر برای روزآمد کردن اطلاعات جغرافیای نقاطِ مورد نظر تنها به داده‌های آرشیوی کفایت نکرده و مشاهدات میدانی را هم به آن اضافه کرده است و از رفتن به مرو و خوارزم و هرات که حالا هر کدام در کشوری جداگانه قرار دارد، دریغ نکرده است.

نقاط جغرافیایی ذکر شده در شاهنامه به ترتیب حروف الفبا در کتاب آورده شده است و ابتدا روایت شاهنامه از آن نقطه آمده و سپس با منابع دیگر مقایسه شده است. پژوهشگر وضع فعلی آن نقاط را هم مشخص می‌کند و به کنجکاوی‌های خوانندگان درباره این‌که «هر شهر و دیار و ولایت و کوه و دریایی که در شاهنامه می‌بینیم در کدام کشور بوده و اکنون کجاست»، جواب می‌دهد.